Vergi idaresinin yaptığı bir tarhiyat çoğu zaman yalnızca eksik vergiyi değil, buna bağlı cezaları da içerir. Vergi Usul Kanunu cezaları üç ana başlıkta toplar: vergi ziyaı cezası, usulsüzlük cezası ve özel usulsüzlük cezası. Hangi cezanın neden kesildiğini bilmek, hem uzlaşma ve indirim hesaplarında hem de dava stratejisinde belirleyicidir.
1. Vergi ziyaı cezası
VUK m.341’e göre vergi ziyaı, mükellefin veya sorumlunun vergilendirmeyle ilgili ödevlerini zamanında veya tam olarak yerine getirmemesi yüzünden verginin zamanında ya da tam tahakkuk ettirilmemesidir. Haksız iade alınması da vergi ziyaı hükmündedir (vergi ziyaı nedir).
VUK m.344 cezanın ölçüsünü belirler:
- Kural olarak ziyaa uğratılan verginin bir katı,
- Vergi ziyaı VUK m.359’daki fiillerle (sahte veya yanıltıcı belge, defter hileleri gibi) gerçekleşmişse üç katı; bu fiillere iştirak edenlere bir katı,
- İnceleme veya takdire sevkten önce kendiliğinden ve geç verilen beyannamelerde yüzde elli oranında,
- 7524 sayılı Kanunla eklenen fıkraya göre mükellefiyet tesis ettirmeden vergi dairesinin bilgisi dışında faaliyette bulunularak vergi ziyaına sebebiyet verilmişse, ceza yüzde elli artırılarak uygulanır.
Hesaplama örnekleri için vergi ziyaı cezası nasıl hesaplanır yazısına bakabilirsiniz.
2. Usulsüzlük cezası
VUK m.351’e göre usulsüzlük, vergi kanunlarının şekle ve usule ilişkin hükümlerine uyulmamasıdır. VUK m.352 usulsüzlükleri birinci ve ikinci derece olarak sayar: beyannamenin süresinde verilmemesi, defter tutulmaması veya tasdik ettirilmemesi, işe başlamanın bildirilmemesi gibi. Cezalar Kanuna bağlı 1 sayılı cetvelde gösterilir ve fiil re’sen takdiri gerektiriyorsa iki kat uygulanır.
3. Özel usulsüzlük cezası
VUK m.353 ve devamı, belge düzeni ve bilgi verme ödevleriyle ilgili özel usulsüzlükleri düzenler. Fatura veya serbest meslek makbuzu verilmemesi ya da alınmaması, belgede gerçek tutardan farklı tutara yer verilmesi, elektronik düzenlenmesi gereken belgenin kâğıt düzenlenmesi bunların başında gelir. Ayrıntılar için usulsüzlük ve özel usulsüzlük farkı.
Cezaları etkileyen kurallar
| Kural | İçerik | Dayanak |
|---|---|---|
| Fiil birliği (içtima) | Tek fiille hem vergi ziyaı hem usulsüzlük işlenmişse yalnızca miktarca en ağır ceza kesilir | VUK m.336 |
| Fiil ayrılığı | Ayrı fiillere ayrı ceza; aynı yıl aynı nevi usulsüzlükte sonrakiler için dörtte bir | VUK m.337 |
| Tekerrür | Kesinleşmeden sonraki belirli süre içinde yeniden ceza kesilirse vergi ziyaında %50, usulsüzlükte %25 artırım | VUK m.339 |
| Yanılma | Yetkili makamın yazılı yanlış izahatı veya içtihat değişikliği hâlinde ceza kesilmez | VUK m.369 |
| Ölüm | Ceza düşer | VUK m.372 |
| Mücbir sebep | Ceza kesilmez | VUK m.373 |
Cezadan kurtulma veya cezayı azaltma yolları
Pişmanlık ve izaha davet
İnceleme başlamadan önce kendiliğinden haber verip vergiyi gecikme zammıyla ödeyen mükellefe VUK m.371 uyarınca vergi ziyaı cezası kesilmez (pişmanlıkla beyan). İzaha davet edilen mükellefler için VUK m.370 indirimli bir ceza öngörür.
Cezada indirim
VUK m.376, ihbarnamenin tebliğinden itibaren otuz gün içinde başvurup vergiyi ve cezanın indirimli kısmını ödeyen mükellefe cezanın yarısı oranında indirim tanır. 7524 sayılı Kanunla eski ikinci bent yürürlükten kaldırılmıştır. Dava açılırsa indirimden yararlanılamaz (cezada indirim).
Uzlaşma
7524 sayılı Kanun sonrasında uzlaşma yalnızca cezalar için yapılabilir; vergi aslı uzlaşma dışındadır (uzlaşmada kapsam değişikliği, tarhiyat öncesi uzlaşma).
Dava
İhbarnameye karşı vergi mahkemesinde dava açılabilir. Dava, dava konusu edilen ceza ve vergi yönünden tahsilatı durdurur (dava tahsilatı durdurur mu). Cezanın kaldırılmasını sağlayabilecek başlıca hukuki sebepler vergi cezasının kaldırılabileceği durumlar yazısında ele alındı.
Zamanaşımı
VUK m.374’e göre vergi ziyaı cezası ile m.353 ve mükerrer m.355’e göre kesilecek cezalar beş yıllık, usulsüzlük cezaları iki yıllık zamanaşımına tabidir. Süre içinde ceza ihbarnamesinin tebliği zamanaşımını keser (vergi ve ceza zamanaşımı).
Vergi cezası ile vergi suçu
VUK m.359’daki fiiller hem vergi ziyaı cezasının üç kat uygulanmasına hem de ayrıca ceza yargılamasına konu olabilir. VUK m.340’a göre vergi cezası kesilmesi, aynı fiil için m.359’a göre takibat yapılmasına engel değildir (vergi davası ve ceza davası).
