Vergi idaresi kesinleşmiş ve vadesinde ödenmemiş bir alacağı, Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun’a (6183 sayılı Kanun) göre takip eder. Bu süreç ödeme emriyle başlar, mal bildirimi ve haciz ile devam eder, gerekirse malların satışıyla sona erer. Her aşamanın kendine özgü bir itiraz yolu ve süresi vardır.
Kanunun kapsamı
6183 sayılı Kanun’un 1. maddesine göre Kanun; Devlete, il özel idarelerine ve belediyelere ait vergi, resim, harç, vergi cezası ve para cezası gibi asli alacaklar ile gecikme zammı ve faiz gibi fer’i alacaklara ve kamu hizmeti uygulamasından doğan diğer alacaklara uygulanır. Sözleşmeden, haksız fiilden ve sebepsiz zenginleşmeden doğan alacaklar kapsam dışındadır.
Aşama 1: Vade ve gecikme zammı
6183 m.37’ye göre kamu alacakları özel kanunlarında belirtilen zamanlarda ödenir. Vadesinde ödenmeyen kısma m.51 uyarınca vadenin bitiminden itibaren her ay için gecikme zammı uygulanır; ay kesirleri için günlük hesaplanır. Oran Cumhurbaşkanınca değiştirilebildiğinden güncel oran ayrıca kontrol edilmelidir.
Aşama 2: Ödeme emri
“Amme alacağını vadesinde ödemiyenlere, 15 gün içinde borçlarını ödemeleri veya mal bildiriminde bulunmaları lüzumu bir ‘ödeme emri’ ile tebliğ olunur.” (6183 s.K. m.55)
Ödeme emrine karşı 6183 m.58 uyarınca tebliğden itibaren on beş gün içinde itiraz edilebilir. Maddede geçen “vergi itiraz komisyonu” ifadesi, 2576 sayılı Kanun’un 13. maddesi gereğince vergi mahkemesi; “itiraz” ise dava anlamına gelir. Yani ödeme emrine karşı on beş gün içinde vergi mahkemesinde dava açılır (ödeme emrine karşı dava). Bu davada ileri sürülebilecek iddialar sınırlıdır (ödeme emri davasında iddialar).
Aşama 3: Mal bildirimi ve hapisle tazyik
Borçlu on beş gün içinde ödemez ve mal bildiriminde de bulunmazsa, 6183 m.60 uyarınca tahsil dairesinin talebi üzerine icra mahkemesi hâkiminin kararıyla, mal bildiriminde bulununcaya kadar bir defaya mahsus ve üç ayı geçmemek üzere hapisle tazyik uygulanabilir.
Aşama 4: Haciz
6183 m.62’ye göre borçlunun mal bildiriminde gösterilen veya tahsil dairesince tespit edilen menkul ve gayrimenkul mallarından, alacak ve haklarından kamu alacağına yetecek miktarı haczedilir. Banka hesapları, maaş ve kira alacakları gibi üçüncü kişilerdeki alacaklar m.79’a göre haciz bildirisiyle haczedilir (banka hesabına haciz). Hacze karşı vergi mahkemesinde dava açılabilir (hacze karşı dava).
Koruma tedbirleri: teminat, ihtiyati haciz, ihtiyati tahakkuk
Alacak henüz kesinleşmeden de bazı tedbirler uygulanabilir. 6183 m.9 belirli hâllerde teminat istenmesini, m.13 ihtiyati haczi, m.17 ise ihtiyati tahakkuku düzenler. Bu işlemler mükellef için ağır sonuçlar doğurabilir ve kısa sürelerle dava konusu edilmelidir (ihtiyati haciz, ihtiyati tahakkuk).
Üçüncü kişilerin sorumluluğu
Tüzel kişilerin vergi borcu için kanuni temsilciler (6183 mük. m.35) ve limited şirket ortakları (6183 m.35) belirli şartlarla sorumlu tutulabilir (kanuni temsilcinin sorumluluğu, limited şirket ortağı).
Ödeme kolaylığı: tecil
6183 m.48, borcun vadesinde ödenmesi veya haczin uygulanması borçluyu çok zor duruma düşürecekse, yazılı talep ve kanundaki şartlarla teminat üzerine alacağın yetmiş iki ayı geçmemek üzere faiz alınarak tecil edilebileceğini öngörür (tecil ve taksitlendirme).
Tahsil zamanaşımı
6183 m.102’ye göre kamu alacağı, vadesinin rastladığı takvim yılını izleyen yılın başından itibaren beş yıl içinde tahsil edilmezse zamanaşımına uğrar. Ödeme emri tebliği, haciz, ödeme ve diğer bazı işlemler zamanaşımını keser (tahsil zamanaşımı).
Tahsilat aşamasında dava süreleri
| İşlem | Süre | Dayanak |
|---|---|---|
| Ödeme emri | 15 gün | 6183 m.58 |
| İhtiyati haciz ve ihtiyati tahakkuk | 15 gün | 6183 m.15, m.20 |
| Haciz | 30 gün (genel süre) | İYUK m.7 |
| Teminat istenmesi, tecil talebinin reddi | 30 gün (genel süre) | İYUK m.7 |
Tahsilat işlemlerine karşı açılan davalar tahsilatı kendiliğinden durdurmaz; yürütmenin durdurulması istenmelidir (ödeme emri davası tahsilatı durdurur mu).
