Vergi kanunlarının uygulanması sürecinde, vergi alacaklısı ile mükellef arasında yaşanan anlaşmazlıklar, vergi uyuşmazlığı olarak tanımlanır. Bu uyuşmazlıklar, idarenin yaptığı tarhiyatların yasal düzenlemelere uygun olmadığı ve bu nedenle alınacak vergi miktarının arttığı durumları kapsar. Vergi mükellefi, genellikle vergi ödemelerini azaltmayı veya tamamen ödememeyi hedeflerken, vergi alacaklısı ise vergiyi tam ve zamanında tahsil etmeyi amaçlar. Bu tür anlaşmazlıklar, idari yollarla çözülemezse, sorunların çözümü yargıya taşınır. Vergi uyuşmazlıklarının yargı aşamasında karara bağlanmasından sorumlu merciler, Vergi Mahkemesi (ilk derece), Bölge İdare Mahkemesi (istinaf) ve Danıştay (temyiz mercii) olarak sıralanır.
Vergi İhtilafları Kavramı
Devletlerin, vatandaşlarından gelir elde etmek amacıyla vergi uygulamalarına yönelik düzenlemeler yaptığı tüm ülkelerde görülmektedir. Günümüzde hemen her alanda vergi alınmakta ve bu durum, vergi talep eden devlet ile bu vergiyi ödeyen gerçek ve tüzel kişiler arasında anlaşmazlıkların kaçınılmaz hale gelmesine yol açmaktadır. Vergiden kaynaklanan bu tür itilafların hızlı bir şekilde çözüme kavuşturulması, hem gelir elde eden vergi idaresi hem de vergiyi ödeyen vatandaşlar için büyük önem taşır. İdari yollarla çözülemeyen bu sorunlar, genellikle yargı sürecine taşınarak çözümlenir.
Vergi Yargısının İşlevleri
Danıştay, Bölge İdare Mahkemeleri ve Vergi Mahkemelerinin görev kapsamına giren uyuşmazlıkların çözümünde, 2577 sayılı İdari Yargılama Usul Kanunu’nun (İYUK) hükümlerinin geçerli olduğunu belirtmektedir. İYUK’ta düzenlenmeyen konular için ise 31. maddeye dayanılarak Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu’nun (HUMK) ilgili hükümleri uygulanmaktadır. Aynı şekilde, bu maddenin atıfta bulunduğu durumlar saklı kalmak kaydıyla, Vergi Usul Kanunu’nun (VUK) ilgili hükümleri de süreçte dikkate alınmaktadır.
Vergi Yargılaması Usulü
Vergi yargısı, vergilendirme süreçlerine ilişkin kamu işlemlerinin yargı denetimine tabi tutulmasını mümkün kılan bir hukuk alanıdır. Aynı zamanda, vergi uyuşmazlıklarıyla ilgili usul ve kuralların düzenlendiği bir yargı sistemini ifade eder.
Dava Dilekçesi
Vergi uyuşmazlıklarına ilişkin olarak, yasada belirtilen yetkili vergi mahkemesine ya da ilk derece mahkemesi sıfatıyla Danıştay’da vergi davası açılması, yazılı şekil şartına tabidir. Başka bir ifadeyle, başvurunun, Danıştay Başkanlığı’na veya yetkili vergi mahkemesine hitaben yazılmış ve davacı ya da vekili tarafından imzalanmış bir dilekçe ile yapılması gerekmektedir. Dava dilekçelerinde bulunması gereken zorunlu unsurlar ise İYUK’un 3. maddesinde ayrıntılı olarak düzenlenmiştir.
Dilekçenin İncelenmesi
Vergi dairesine yapılan vergi davası başvurularında, dilekçeler aynı gün ön büro birimlerinde kayıt altına alınır ve dilekçenin üzerine havale kaşesi basılarak ilgili mahkemeye gönderilir. Vergi mahkemesine ulaştırılan dava dilekçeleri, mahkeme başkanı veya onun görevlendirdiği kişi tarafından ilk incelemeye tabi tutulur ve bu inceleme sonucunda bir ilk inceleme tutanağı hazırlanır. İlk inceleme sırasında aşağıdaki hususlar değerlendirilir:
• İlk incelemenin yapıldığı tarih,
• Adli yardım talebinin olup olmadığı,
• Harç pulu, posta gideri ve baro pulu gibi ödemelerin durumu,
• Yürütmenin durdurulması talebinin bulunup bulunmadığı,
• Duruşma veya delil tespiti talebi,
• Görev ve yetki uygunluğu,
• İdari merci tecavüzü,
• Davacının ehliyeti,
• İdari davaya konu işlemin kesin ve yürütülmesi zorunlu bir işlem olup olmadığı,
• Zamanaşımı durumu,
• Husumet ve dilekçenin İYUK 5. maddesine uygunluğu.
Vergi Davasında Yürütmenin Durdurulması
İdari yargıda yürütmenin durdurulması kararları, bir idari davada davacının talebi üzerine, yargı makamının bir idari işlem ya da yargı kararının uygulanmasını dava sonuçlanana kadar ertelenmesi olarak tanımlanabilir. Başka bir deyişle, yürütmenin durdurulması kararları, uyuşmazlığın kesin çözümüne ulaşmayan ancak dava konusu olan eylem veya işlemin etkilerini nihai karara kadar askıya alan, üst kurul ya da mahkeme nezdinde itiraz edilebilen idari yargı kararlarıdır. Bu kararlar, dava sürecinin etkili ve hızlı bir şekilde ilerlemesini sağlamak amacıyla önemli bir işlev görür.
Vergi Davasının Konusu
Genel olarak, genel bütçeye, il özel idareleri, belediyeler ve köylere ait vergi, resim, harçlar ve benzeri mali yükümlülükler ile bu yükümlülüklerle ilgili zam, ceza ve tarifeler nedeniyle ortaya çıkan uyuşmazlıklar, vergi davalarının konusunu oluşturmaktadır. Ayrıca, kamu alacağının tahsilatına ilişkin uygulamalar da vergi davalarının kapsamına girer. Vergi uyuşmazlıklarında, vergiye dair kesin ve yürütülmesi zorunlu işlemler davaya konu edilebilir. Bu işlemler arasında ihbarname, ödeme emri, tahakkuk fişi, verginin kaynakta kesilmesi, düzeltme başvuruları ve şikayet başvurularının reddi gibi işlemler yer alır.
Vergi Davasında Taraflar
Vergi davalarında, diğer davalarda olduğu gibi davalı ve davacı olmak üzere iki taraf bulunmaktadır. Bu durum, davalı tarafın aynı zamanda davacı olamayacağını, yani kendi aleyhine dava açamayacağını ifade eder. Bir kişi, yalnızca belirli bir davada ya davacı ya da davalı rolünde olabilir.
Davacı
Vergi davası açma yetkisi, 213 sayılı Vergi Usul Kanunu’nun (VUK) 377. maddesinde düzenlenmiştir. Vergi cezası kesilen ve mükellef olan kişiler, tarh edilen vergilere ve kesilen cezalara karşı Vergi Mahkemelerinde dava açma hakkına sahiptir. Gerçek kişiler, eğer küçüklük veya kısıtlık halleri söz konusuysa, veya tüzel kişilerde kanuni temsilciler, dava açma yetkisine sahiptir. Ayrıca, bu davalar vekil aracılığıyla da açılabilir.
Davalı
Vergi davalarında, davalı taraf genellikle işlemi uygulayan idare olmaktadır. Bu durumda, mükellefe vergi tarh eden veya ceza kesen vergi dairesi, davalı taraf olarak yer alır. Başka bir deyişle, vergi davalarında davalı, vergi tarhını yapan ya da vergi cezası uygulayan idare olur.
Vergi Davalarında Görev ve Yetki
Vergi yargı organları, yargı sürecinde görevli olan birinci, ikinci ve üst derecedeki mahkemeleri ifade etmektedir. Bu mahkemeler, bakmakla yükümlü oldukları dava türleri ve inceleme alanları gibi faktörlere göre birbirlerinden farklı görevler ve özellikler taşımaktadırlar. Türkiye’de vergi yargı organları, Vergi Mahkemeleri, Bölge İdare Mahkemeleri ve Danıştay’dan oluşmaktadır. Vergi Mahkemeleri, ilk derece yargı yeri olarak görev yaparken, Bölge İdare Mahkemeleri ikinci derece yargı yeri olarak işlev görür ve Danıştay ise üst derece mahkeme olarak görev üstlenir.
Kaynakça:
Tarık, Ö., & Hakan, A. (n.d.). Vergi Uyuşmazlıklarının Yargı Aşamasında Çözüm Sürecinde Etkinlik Sorunu; Aydın İli Özelinde Bir Çalışma. Adnan Menderes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 322-327.
